İntikam işlemi (revenge trading), ortada bir kurulum (setup) olduğu için değil, bir zararı geri kazanmak için işlem açmaktır. O anda irade bunu durdurmaz, çünkü muhakemenizin sizi terk ettiği an tam da o andır. Onu durduran şey, daha önce sakinken yazdığınız ve kararı sizin elinizden alan bir kuraldır.
Bunu biliyorum, çünkü öğrenmek bana 8.000 dolara mal oldu.
Bana 8.000 dolara mal olan gün
15 Kasım’dı ve kariyerimin en pahalı dersi olduğu ortaya çıktı.
Sabahın ilk işlemi aleyhime gitti. Zararı kabul ettim. Buraya kadar her şey normaldi. Gün orada bitseydi, hatırlamayacağım sıradan bir kırmızı sabah olurdu. Onun yerine duygunun peşine takıldım. Parayı hızla geri almak istedim, bu yüzden bir sonraki işlemde pozisyon büyüklüğünü ikiye katladım.
Piyasa bunu affetmedi. Fiyat yine aleyhime gitti ve on beş dakikada koca bir aylık emeği geri verdim. Sekiz bin dolar. Hem maddi olarak acıttı hem psikolojik olarak, ve ikincisi daha uzun sürdü.
O günden sonra günlüğüme demir gibi bir kural yazdım ve hâlâ orada duruyor:
Günlük zarar limitine ulaşıldığı anda platform 24 saatliğine kapanır. İstisna yok. Daha büyük pozisyon yok, piyasayla ödeşmek yok.
O ders 8.000 dolara mal oldu. Kural o günden beri bana epey para, ondan da fazla huzur kazandırdı. Aşağıdaki her şey, bunun neden işe yaradığının uzun versiyonu.
İntikam işlemi neye benzer
Olurken nadiren dramatik hissettirir. Kimse “Şu an intikam işlemi yapıyorum” diye düşünmez. Aciliyet gibi hissettirir, aciliyet de kararlılık gibi.
Sıralama neredeyse hep aynıdır:
- Bir zarar gelir, çoğu zaman seansın başlarında.
- Bir sonraki giriş her zamankinden hızlı ve daha az kontrolle gelir.
- Pozisyon büyüklüğü artar, çünkü daha büyük bir kazanç günü kurtaracaktır.
- Stop daha geniştir ya da hiç stop yoktur, çünkü normal bir stop yeterince geri kazandırmaz.
- O işlem de zararla kapanırsa, bir sonraki yine daha büyüktür.
İşaret duygu değil. Aritmetik. Zararlı bir işlemin hemen ardından pozisyon büyüklüğünüz arttıysa, o sırada kendinize ne söylemiş olursanız olun, intikam işlemi yapıyordunuz.
Rakamlarla maliyeti
Bu, kimsenin size göstermediği kısım. İşte 10.000 dolarlık hesabı olan ve tıpatıp aynı kötü günü yaşayan iki trader: üst üste beş zararlı işlem. Biri her seferinde sabit %1 risk alıyor. Diğeri her zarardan sonra riski ikiye katlıyor.
| Kaç zarardan sonra | Her işlemde sabit %1 | Her zarardan sonra ikiye katlama |
|---|---|---|
| Başlangıç | $10.000 | $10.000 |
| 1 zarar | $9.900 | $9.900 |
| 2 zarar | $9.801 | $9.702 |
| 3 zarar | $9.703 | $9.314 |
| 4 zarar | $9.606 | $8.569 |
| 5 zarar | $9.510 | $7.198 |
| 10.000’e geri dönmek için gereken kazanç | %5,2 | %38,9 |
Aynı beş yanlış karar. Aynı strateji. Aradaki fark 2.312 dolar. Daha da önemlisi, bu, toparlanmak için bir haftalık normal trading ile bir aylık normal trading arasındaki fark.
Bu arada üst üste beş zarar olağandışı bir şey değil. Bir para, yaklaşık her 32 atışta bir, üst üste beş kez yazı gelir. Sabit sütun bunu atlatır. Diğer sütun, hesapların nasıl battığını gösterir.
Neden olur
Zihnin iyi belgelenmiş üç alışkanlığı üst üste biner ve kimse bunlardan muaf değildir.
- Kayıptan kaçınma. Bir zarar, aynı büyüklükteki bir kazançtan çok daha büyük hissettirir. Kahneman ve Tversky bunu onlarca yıl önce ölçtü ve bulgu o günden beri geçerliliğini koruyor. Yani 200 dolarlık bir zarar, 200 dolarlık bir kazanç isteği doğurmaz. Çok daha güçlü bir dürtü doğurur.
- Batık maliyet tuzağı. Para gitti, ama gitmiş gibi hissettirmiyor. Geri alınabilirmiş gibi hissettiriyor, hem de tam da onu az önce alan piyasadan.
- Başa başa çapalanma. Zarara geçtiğiniz anda hedef sessizce “bugün iyi işlem yapmak”tan “sıfıra geri dönmek”e dönüşür. Bunlar farklı oyunlardır ve ikincisinin çıkışı yoktur.
Bunları bilmek onları düzeltmiyor. 15 Kasım’da üçünü de biliyordum.
Bunu gerçekten durduran altı kural
Aşağıdaki her kural aynı yapıdadır: önceden kararlaştırılmış ve mekanik. Burada hiçbir şey, gününüzün en kötü anında aklı başında davranmanıza bağlı değil.
1. Parayla yazılmış bir günlük zarar limiti
Yüzde olarak değil. Yüzde soyuttur ve onunla tartışmak kolaydır. Kendi para biriminizdeki bir rakamla öyle değildir. Tutarı yazın ve ona ulaşıldığında ne olacağını da yazın: platform kapanır.
Benimki 24 saatliğine kapanıyor. Ne kadar süreceği, o anda tartışmaya açık olmamasından daha az önemli.
2. Atlayamayacağınız bir soğuma süresi
Her zarardan sonra, bir sonraki girişten önce sabit bir ara. Çoğu insan için on beş dakika yeterli. Hisle karar vermek yerine telefonunuza zamanlayıcı kurun, çünkü hisle karar verirseniz o ara doksan saniyeye iner.
3. Seans başlamadan önce sabitlenen pozisyon büyüklüğü
Büyüklüğü bir kez, piyasa açılmadan önce hesaplayın ve gün içinde yeniden hesaplamayın. Pozisyon büyüklüğü bir seansta yirmi kez verdiğiniz bir kararsa, bu yirmi karardan biri öfkeyle verilecektir.
Nasıl hesaplanacağına dair daha fazlası tradingde risk yönetimi dersinde.
4. Fiziksel bir kesinti
Ayağa kalkın. Odadan çıkın. Ekrana dik dik bakma duruşunu bozan ne olursa. Önemsiz gibi geliyor ve insanların atladığı kural da bu, ama yeniden girme dürtüsü kısmen fizikseldir. Grafiğin karşısında oturmadığınızda daha hızlı söner.
5. “Telafi” kelimesini kullanmayı bırakın
Hesap neyi kaybettiğini bilmez. Parayı geri kazanmak diye bir şey yoktur. Sadece bir sonraki işlem vardır ve o işlem kendi başına ya iyidir ya kötüdür. Kendinizi bir şeyi telafi etmeyi düşünürken yakaladığınız an, açmak üzere olduğunuz işlem piyasayla ilgili değildir.
6. Sakinken yazılmış bir zarar sonrası rutini
İyi bir günde yazılmış tek bir not kartı; üzerinde zararlı bir işlemden sonra tam olarak ne yaptığınız yazılı. Platformu kapatın. Zararı günlüğe yazın. Zamanlayıcı. Yürüyüş. Ancak ondan sonra, yalnızca ondan sonra, ortada bir kurulum olup olmadığına karar verin.
Bunu bugünkü siz için yazmıyorsunuz. Bunu yazamayacak durumdaki siz için yazıyorsunuz.
Mesele disiplin değilse, başka bir şeydir
Bu, aracı kurum bloglarının ve kurs satıcılarının yazmadığı kısım, çünkü işlerine gelmez. Ben hiçbir şey satmıyorum, o yüzden işte burada.
Bazen sorun teknik değildir. Hakansson, Fernandez-Aranda ve Jimenez-Murcia’nın Frontiers in Psychiatry’de yayımlanan 2021 tarihli makalesi, finansal piyasa yatırımcılarının yaklaşık %8’inin trading faaliyetleriyle ilgili olarak sorunlu kumar ölçütlerini karşılayabileceğini bildiriyor ve hızlı gün içi işlemi (day trading) borca ve ruh sağlığı sorunlarına giden bilinen bir yol olarak tanımlıyor.
Para tarafı da aynı yönü gösteriyor. 2020’de Chague, De-Losso ve Giovannetti, 2013 ile 2015 arasında Brezilya hisse senedi vadeli işlemlerinde gün içi işleme başlayan herkesi inceledi. 300 günden uzun süre devam edenlerin %97’si para kaybetti ve yalnızca %1,1’i Brezilya asgari ücretinden fazlasını kazandı. Israr edenler, sonunda kazananlar olmadı.
Bu yüzden bunlardan herhangi birinin sizi anlatıp anlatmadığını kendinize dürüstçe sormaya değer:
- Kira, faturalar ya da borç için gereken parayla işlem yapıyorsunuz.
- Zararlarınızın büyüklüğünü yakınlarınızdan saklıyorsunuz.
- Bırakacağınızı kendinize birden fazla kez söylediniz ve bırakmadınız.
- Zararlar uykunuzu, işinizi ya da ilişkilerinizi etkiliyor.
- Kazançlı günlerden sonra beklediğinizden daha kötü hissediyorsunuz.
Bunlardan birkaçı doğruysa, stop loss hakkında hiçbir yazı işe yaramaz ve günlük zarar limiti de çiğneyeceğiniz bir kural daha olur. Bu, kumarla aynı alandır ve aynı şekilde tedavi edilir. Bir doktorla ya da kumar bağımlılığı destek hizmetiyle konuşmak dramatik değil, makul bir ilk adımdır. Bunu piyasanın sizin yerinize çözdüğü bir senaryo yok.
Kendi günlüğünüzde nasıl fark edilir
Zaten kayıt tutuyorsanız hafızanıza güvenmek zorunda değilsiniz. Son yirmi işleminizi baştan okuyun ve şu beş kalıbı arayın.
| Kayıtta gördüğünüz | Anlamı |
|---|---|
| Pozisyon büyüklüğü bir önceki işlemden büyük ve bir önceki işlem zararla kapanmış | Giriş notunda ne yazarsa yazsın, bir intikam işlemi |
| Bir zarar ile bir sonraki giriş arasında on beş dakikadan az | Soğuma yok. Kararı zarar verdi |
| O satırdaki “Giriş nedeni” notu belirsiz ya da boş | Kurulum yoktu. İhtiyaç vardı |
| Planladığınız stop dışında bir yerden çıkmışsınız | Plan işlemin ortasında terk edildi |
| Aynı enstrümana, orada zarar ettikten sonraki bir saat içinde yeniden girilmiş | Sizi yaralayan şeyin peşinden koşmak |
Yirmi işlemde bunlardan iki ya da daha fazlası varsa, bu kötü bir gün değil, bir kalıptır. Henüz kayıt tutmuyorsanız trading günlüğü tutmakla başlayın, çünkü günlük olmadan her zarar kendi başına bir talihsizlik gibi görünür.
Sık sorulan sorular
Traderların %90’ının para kaybettiği doğru mu?
%90 rakamı her yerde tekrarlanıyor ama arkasında tek bir çalışma yok. Belgelenmiş olan ise daha iç açıcı değil. Avrupa Menkul Kıymetler ve Piyasalar Otoritesi, AB genelinde bireysel CFD hesaplarını inceledi ve bunların %74 ila %89’unun para kaybettiğini buldu. Yukarıdaki Brezilya çalışması, 300 günü aşkın devam edenler arasında %97 buldu. Yani %90 bir halk efsanesi ve gerçek rakamlar onun iki yanında duruyor.
Tradingde %90 kuralı nedir?
Genellikle “Traderların %90’ı, 90 gün içinde paralarının %90’ını kaybeder” diye aktarılır. Bu bir bulgu değil, bir söz. Arkasındaki çalışmayı bugüne kadar kimse ortaya koymadı. Arkasında durabileceğiniz bir rakam istediğinizde ESMA ve Brezilya verilerini kullanın.
Traderların %99’unun başarısız olduğu doğru mu?
Tam olarak %99 diyen bir kaynak yok. En yakın gerçek rakam Brezilya çalışmasından: orada ısrarcı gün içi traderların %98,9’u asgari ücret kadar bile kazanamadı. Bu his muhtemelen oradan geliyor. Önemli kelime “ısrarcı”: bunlar 300 günden uzun süre devam eden insanlardı.
Daha büyük bir hesap intikam işlemini daha az tehlikeli yapar mı?
Hayır. Yukarıdaki tablodaki her rakam bir yüzdedir ve yüzdeler bakiyeyi umursamaz. Her zarardan sonra ikiye katlamak, 100.000’lik bir hesabı da 10.000’lik bir hesapla tam olarak aynı sayıda işlemde yok eder. Değişen yalnızca maliyettir.
Kısacası
İntikam işlemi bir karakter kusuru değildir ve nadir de değildir. Önceden verilmesi gereken bir karar, az önce para kaybetmiş biri tarafından verildiğinde olan şeydir.
Günlük zarar limitini parayla yazın. Ona ulaşıldığında ne olacağına şimdi karar verin. İşi iradenize değil, kapanan platforma bırakın. Yukarıdaki listede kendinizi tanıdıysanız önce onunla ilgilenin, çünkü hiçbir kural, kendisi için tasarlanmadığı bir sorundan sağ çıkmaz.
Benimkini yazmak 8.000 dolara mal oldu. Sizinkinin hiçbir bedeli olmayabilir.