રિવેન્જ ટ્રેડિંગ (બદલો લેવાની ભાવનાથી ટ્રેડિંગ) એટલે સેટઅપ છે એટલા માટે નહીં, પણ નુકસાન પાછું મેળવવા માટે ટ્રેડ ખોલવો. એ ક્ષણે ઇચ્છાશક્તિ તેને રોકી નહીં શકે, કારણ કે બરાબર એ જ ક્ષણે તમારી વિવેકબુદ્ધિ ગાયબ હોય છે. તેને રોકે છે એક નિયમ, જે તમે અગાઉ શાંત હતા ત્યારે લખ્યો હતો અને જે નિર્ણય તમારા હાથમાંથી લઈ લે છે.
મને આ ખબર છે, કારણ કે આ શીખવા માટે મારે 8,000 ડૉલર ચૂકવવા પડ્યા.
જે દિવસે મારે 8,000 ડૉલર ચૂકવવા પડ્યા
એ 15 નવેમ્બર હતો, અને એ દિવસ મારી કારકિર્દીનો સૌથી મોંઘો પાઠ સાબિત થયો.
સવારનો પહેલો ટ્રેડ મારી વિરુદ્ધ ગયો. મેં નુકસાન સ્વીકારી લીધું. ત્યાં સુધી બધું સામાન્ય હતું. જો દિવસ ત્યાં જ પૂરો થયો હોત, તો એ નુકસાનવાળી એક સામાન્ય સવાર હોત, જે મને યાદ પણ ન રહેત. તેને બદલે હું લાગણીમાં દોરવાઈ ગઈ. મારે પૈસા ઝડપથી પાછા જોઈતા હતા, એટલે પછીના ટ્રેડમાં મેં સાઇઝ બમણી કરી દીધી.
માર્કેટે એ માફ ન કર્યું. ભાવ ફરી મારી વિરુદ્ધ ગયો, અને પંદર મિનિટમાં મેં આખા મહિનાની મહેનત ગુમાવી દીધી. આઠ હજાર ડૉલર. એનાથી આર્થિક રીતે પણ દુઃખ થયું અને માનસિક રીતે પણ, અને બીજું દુઃખ વધુ લાંબું ચાલ્યું.
એ દિવસ પછી મેં મારી જર્નલમાં એક લોખંડી નિયમ લખ્યો, અને તે આજે પણ ત્યાં જ છે:
જે ક્ષણે દૈનિક નુકસાન મર્યાદા પૂરી થાય, એ જ ક્ષણે પ્લેટફૉર્મ 24 કલાક માટે બંધ. કોઈ અપવાદ નહીં. કોઈ મોટી પોઝિશન નહીં, માર્કેટ સાથે હિસાબ સરભર કરવાનો કોઈ પ્રયાસ નહીં.
એ પાઠની કિંમત 8,000 ડૉલર હતી. ત્યારથી આ નિયમે મારા ઘણા પૈસા બચાવ્યા છે, અને એનાથીયે વધુ મનની શાંતિ. નીચે જે કંઈ છે, તે આ નિયમ કેમ કામ કરે છે તેની વિગતવાર સમજૂતી છે.
રિવેન્જ ટ્રેડિંગ કેવું દેખાય છે
જ્યારે એ થઈ રહ્યું હોય ત્યારે ભાગ્યે જ નાટકીય લાગે છે. કોઈ એવું નથી વિચારતું કે “હવે હું રિવેન્જ ટ્રેડિંગ કરું છું.” એ ઉતાવળ જેવું લાગે છે, અને ઉતાવળ મક્કમ નિર્ણય જેવી લાગે છે.
ક્રમ લગભગ હંમેશાં એક જ હોય છે:
- નુકસાન થાય છે, ઘણી વાર સેશનની શરૂઆતમાં જ.
- પછીની એન્ટ્રી સામાન્ય કરતાં વહેલી આવે છે, ઓછી ચકાસણી સાથે.
- સાઇઝ મોટી હોય છે, કારણ કે મોટો નફો આખો દિવસ સુધારી દેશે.
- સ્ટોપ-લૉસ વધુ દૂર હોય છે, અથવા હોતો જ નથી, કારણ કે સામાન્ય સ્ટોપ-લૉસથી પૂરતું પાછું નહીં મળે.
- જો એ ટ્રેડમાં પણ નુકસાન થાય, તો પછીનો ટ્રેડ વળી વધુ મોટો હોય છે.
લક્ષણ લાગણી નથી. લક્ષણ ગણિત છે. જો નુકસાનવાળા ટ્રેડ પછી તરત તમારી પોઝિશન સાઇઝ વધી ગઈ હોય, તો તમે રિવેન્જ ટ્રેડિંગ કરી રહ્યા હતા, ભલે એ વખતે તમે પોતાને ગમે તે કહ્યું હોય.
તેની કિંમત, આંકડામાં
આ ભાગ તમને કોઈ બતાવતું નથી. અહીં 10,000 ડૉલરના એકાઉન્ટવાળા બે ટ્રેડર છે, જેમનો દિવસ બરાબર એકસરખો ખરાબ જાય છે: સળંગ પાંચ નુકસાનવાળા ટ્રેડ. એક ટ્રેડર દર વખતે સ્થિર 1% જોખમ લે છે. બીજો દરેક નુકસાન પછી જોખમ બમણું કરે છે.
| તબક્કો | દરેક ટ્રેડ પર સ્થિર 1% | દરેક નુકસાન પછી બમણું |
|---|---|---|
| શરૂઆત | $10,000 | $10,000 |
| 1 નુકસાન પછી | $9,900 | $9,900 |
| 2 નુકસાન પછી | $9,801 | $9,702 |
| 3 નુકસાન પછી | $9,703 | $9,314 |
| 4 નુકસાન પછી | $9,606 | $8,569 |
| 5 નુકસાન પછી | $9,510 | $7,198 |
| 10,000 પર પાછા પહોંચવા માટે જરૂરી વધારો | 5.2% | 38.9% |
એ જ પાંચ ખોટા નિર્ણય. એ જ સ્ટ્રેટેજી. ફરક 2,312 ડૉલરનો છે. એનાથીયે મહત્ત્વની વાત એ છે કે નુકસાન સરભર કરવા માટે એક તરફ સામાન્ય ટ્રેડિંગનું એક અઠવાડિયું જોઈએ, તો બીજી તરફ આખો મહિનો.
અને હા, સળંગ પાંચ નુકસાન કોઈ અસામાન્ય વાત નથી. સિક્કો ઉછાળો તો આશરે દર 32 પ્રયાસમાં એક વાર સળંગ પાંચ વખત કાંટો આવે છે. સ્થિર જોખમવાળી કૉલમ એ સહન કરી લે છે. બીજી કૉલમ બતાવે છે કે એકાઉન્ટ કેવી રીતે ખતમ થાય છે.
આવું કેમ થાય છે
મનની ત્રણ સારી રીતે નોંધાયેલી આદતો એકબીજા પર ચડી બેસે છે, અને એમાંથી કોઈ છટકી શકતું નથી.
- નુકસાન ટાળવાની વૃત્તિ. નુકસાન એટલી જ રકમના નફા કરતાં ઘણું મોટું લાગે છે. કાહનેમન અને ટ્વેર્સ્કીએ દાયકાઓ પહેલાં આ માપ્યું હતું, અને ત્યારથી એ સાચું સાબિત થતું રહ્યું છે. એટલે 200 ડૉલરનું નુકસાન 200 ડૉલરના નફાની ઇચ્છા નથી જગાડતું. એ ઘણી વધુ તીવ્ર તલપ જગાડે છે.
- ડૂબેલા ખર્ચની જાળ. પૈસા જતા રહ્યા છે, પણ જતા રહ્યા હોય એવું લાગતું નથી. એ પાછા મેળવી શકાય એવું લાગે છે, અને તે પણ ખાસ કરીને એ જ માર્કેટમાંથી, જેણે હમણાં જ તે લઈ લીધા.
- નફો-નુકસાન વગરની સ્થિતિ સાથે ચોંટી રહેવું. એક વાર નુકસાનમાં ગયા પછી લક્ષ્ય ચૂપચાપ “આજે સારું ટ્રેડિંગ કરવું”થી બદલાઈને “શૂન્ય પર પાછા આવવું” થઈ જાય છે. એ બે અલગ રમતો છે, અને બીજીમાંથી બહાર નીકળવાનો કોઈ રસ્તો નથી.
આ વિશે જાણવાથી તે ઠીક નથી થઈ જતું. 15 નવેમ્બરે મને આ ત્રણેય વાત ખબર હતી.
છ નિયમો, જે ખરેખર તેને રોકે છે
નીચેના દરેક નિયમનું સ્વરૂપ એકસરખું છે: અગાઉથી નક્કી કરેલો અને યાંત્રિક. અહીં કંઈ પણ એ વાત પર આધાર નથી રાખતું કે દિવસની સૌથી ખરાબ ક્ષણે તમે સમજદારી રાખશો.
1. દૈનિક નુકસાન મર્યાદા, પૈસામાં લખેલી
ટકામાં નહીં. ટકા અમૂર્ત હોય છે અને તેની સાથે દલીલ કરવી સહેલી છે. તમારા પોતાના ચલણમાં લખેલી રકમ સાથે એવું નથી. રકમ લખો, અને એ પણ લખો કે તે પૂરી થાય ત્યારે શું થશે: પ્લેટફૉર્મ બંધ.
મારું પ્લેટફૉર્મ 24 કલાક માટે બંધ થાય છે. કેટલા સમય માટે, એ એટલું મહત્ત્વનું નથી, જેટલું એ કે એ ક્ષણે તેના પર કોઈ ચર્ચા થતી નથી.
2. એવો વિરામ, જેને તમે છોડી ન શકો
કોઈ પણ નુકસાન પછી, પછીની એન્ટ્રી પહેલાં નક્કી કરેલો વિરામ. મોટા ભાગના લોકો માટે પંદર મિનિટ પૂરતી છે. અંદાજથી નક્કી કરવાને બદલે ફોનમાં ટાઇમર મૂકો, કારણ કે અંદાજથી એ વિરામ નેવું સેકન્ડનો થઈ જાય છે.
3. સેશન શરૂ થાય તે પહેલાં નક્કી કરેલી પોઝિશન સાઇઝ
માર્કેટ ખૂલે તે પહેલાં એક વાર સાઇઝની ગણતરી કરો, અને દિવસ દરમિયાન તેને ફરી ન ગણો. જો સાઇઝ એવો નિર્ણય હોય જે તમે એક સેશનમાં વીસ વાર લો છો, તો એ વીસમાંથી એક નિર્ણય ગુસ્સામાં લેવાશે.
તેની ગણતરી કેવી રીતે કરવી, તે વિશે ટ્રેડિંગમાં જોખમ વ્યવસ્થાપનના પાઠમાં વધુ વાંચો.
4. શારીરિક વિક્ષેપ
ઊભા થાઓ. રૂમની બહાર જાઓ. સ્ક્રીન સામે તાકી રહેવાની મુદ્રા તોડે એવું કંઈ પણ. એ નાની વાત લાગે છે, અને લોકો આ જ નિયમ છોડી દે છે, પણ ફરી એન્ટ્રી લેવાની તલપ અંશતઃ શારીરિક હોય છે. ચાર્ટ સામે બેઠા ન હો ત્યારે તે વધુ ઝડપથી શમી જાય છે.
5. “ભરપાઈ” શબ્દ વાપરવાનું બંધ કરો
એકાઉન્ટને ખબર નથી કે તેણે શું ગુમાવ્યું. પૈસા પાછા જીતવા જેવું કંઈ હોતું જ નથી. ફક્ત પછીનો ટ્રેડ હોય છે, જે પોતાની રીતે કાં તો સારો હોય છે કાં ખરાબ. જે ક્ષણે તમે પોતાને કશાકની ભરપાઈ કરવાનું વિચારતા પકડો, એ ક્ષણે તમે જે ટ્રેડ લેવાના છો તે માર્કેટ વિશે નથી.
6. નુકસાન પછીની દિનચર્યા, શાંત મનથી લખેલી
એક ઇન્ડેક્સ કાર્ડ, કોઈ સારા દિવસે લખેલું, જેમાં બરાબર લખ્યું હોય કે નુકસાનવાળા ટ્રેડ પછી તમે શું કરશો. પ્લેટફૉર્મ બંધ કરો. જર્નલમાં નુકસાન લખો. ટાઇમર. ચાલવા જાઓ. પછી, અને ફક્ત પછી જ, નક્કી કરો કે કોઈ સેટઅપ છે કે નહીં.
આ તમે આજ માટે નથી લખતા. તમે એ તમારા એ રૂપ માટે લખો છો, જે એ ક્ષણે આ લખી નહીં શકે.
જ્યારે સમસ્યા શિસ્તની નહીં, બીજી કોઈ વાતની હોય
આ એ ભાગ છે જે બ્રોકરના બ્લૉગ અને કોર્સ વેચનારા નથી લખતા, કારણ કે એ ધંધા માટે સારું નથી. હું કંઈ વેચતી નથી, એટલે આ રહ્યો.
ક્યારેક સમસ્યા ટેકનિકની નથી હોતી. Frontiers in Psychiatry જર્નલમાં હાકાન્સન, ફર્નાન્ડેઝ-અરાન્ડા અને હિમેનેઝ-મુર્સિયાનો 2021નો એક લેખ જણાવે છે કે નાણાકીય બજારના આશરે 8% રોકાણકારો તેમના ટ્રેડિંગના સંદર્ભમાં જુગારની સમસ્યાના માપદંડમાં આવી શકે છે, અને ઝડપી ડે ટ્રેડિંગને દેવું અને માનસિક સ્વાસ્થ્યની સમસ્યાઓ તરફ લઈ જતા જાણીતા માર્ગ તરીકે વર્ણવે છે.
પૈસાની બાજુ પણ એ જ દિશા બતાવે છે. 2020માં શાગે, ડે-લોસો અને જિઓવાનેટીએ 2013 અને 2015 વચ્ચે બ્રાઝિલના ઇક્વિટી ફ્યુચર્સમાં ડે ટ્રેડિંગ શરૂ કરનારા તમામ લોકોનો અભ્યાસ કર્યો. જેમણે 300 દિવસથી વધુ સમય સુધી ટ્રેડિંગ ચાલુ રાખ્યું, તેમાંથી 97% લોકોએ પૈસા ગુમાવ્યા, અને માત્ર 1.1% લોકોએ બ્રાઝિલના લઘુતમ વેતન કરતાં વધુ કમાણી કરી. જેઓ ટકી રહ્યા, તેઓ આખરે જીતનારા નહોતા.
એટલે પ્રામાણિકપણે પોતાને પૂછવું યોગ્ય છે કે આમાંથી કંઈ તમને લાગુ પડે છે કે નહીં:
- તમે ભાડું, બિલ કે દેવું ચૂકવવા માટે જરૂરી પૈસાથી ટ્રેડિંગ કરો છો.
- તમે તમારા નજીકના લોકોથી તમારા નુકસાનનું કદ છુપાવો છો.
- તમે પોતાને એકથી વધુ વાર કહ્યું છે કે તમે બંધ કરશો, અને બંધ ન કર્યું.
- નુકસાન તમારી ઊંઘ, તમારા કામ કે તમારા સંબંધો પર અસર કરી રહ્યું છે.
- નફાવાળા દિવસો પછી તમને અપેક્ષા કરતાં વધુ ખરાબ લાગે છે.
જો આમાંથી ઘણી વાતો સાચી હોય, તો સ્ટોપ-લૉસ વિશેનો કોઈ લેખ મદદ નહીં કરે, અને દૈનિક નુકસાન મર્યાદા ફક્ત વધુ એક નિયમ બની જશે જે તમે તોડશો. આ જુગાર જેવું જ ક્ષેત્ર છે, અને તેની સારવાર પણ એ જ રીતે થાય છે. ડૉક્ટર કે જુગારની સમસ્યા માટેની સહાય સેવા સાથે વાત કરવી એ વાજબી પહેલું પગલું છે, કોઈ નાટકીય પગલું નહીં. આમાં એવું ક્યારેય નથી બનતું કે માર્કેટ તમારા માટે આ ઠીક કરી દે.
તમારી પોતાની જર્નલમાં તેને કેવી રીતે ઓળખવું
જો તમે પહેલેથી રેકૉર્ડ રાખતા હો, તો તમારે યાદશક્તિ પર આધાર રાખવાની જરૂર નથી. તમારા છેલ્લા વીસ ટ્રેડ ફરી વાંચો અને આ પાંચ પેટર્ન શોધો.
| લૉગમાં તમને શું દેખાય છે | તેનો અર્થ શું છે |
|---|---|
| સાઇઝ અગાઉના ટ્રેડ કરતાં મોટી છે, અને અગાઉનો ટ્રેડ નુકસાનમાં હતો | રિવેન્જ ટ્રેડ, એન્ટ્રીની નોંધમાં ભલે ગમે તે લખ્યું હોય |
| નુકસાન અને પછીની એન્ટ્રી વચ્ચે પંદર મિનિટથી ઓછો સમય | કોઈ વિરામ નહીં. નિર્ણય નુકસાને લીધો |
| એ લાઇનમાં “મેં એન્ટ્રી કેમ લીધી” નોંધ અસ્પષ્ટ કે ખાલી છે | કોઈ સેટઅપ નહોતો. એક જરૂરિયાત હતી |
| તમે યોજેલા સ્ટોપ-લૉસ સિવાય બીજે ક્યાંક એક્ઝિટ કરી | ટ્રેડની વચ્ચે જ પ્લાન છોડી દેવાયો |
| એ જ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટમાં નુકસાન પછી એક કલાકની અંદર ફરી એન્ટ્રી | જેણે તમને નુકસાન કરાવ્યું, તેની પાછળ દોડવું |
વીસ ટ્રેડમાં આમાંથી બે કે વધુ દેખાય, તો એ પેટર્ન છે, ખરાબ દિવસ નહીં. જો તમે હજી રેકૉર્ડ ન રાખતા હો, તો ટ્રેડિંગ જર્નલ રાખવાથી શરૂઆત કરો, કારણ કે જર્નલ વિના દરેક નુકસાન અલગ કમનસીબી જેવું લાગે છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
શું એ સાચું છે કે 90% ટ્રેડર પૈસા ગુમાવે છે?
90%નો આંકડો બધે જ ફરી ફરીને કહેવાય છે, પણ તેની પાછળ કોઈ એક અભ્યાસ નથી. જે નોંધાયેલું છે તે કંઈ ઓછું કઠોર નથી. યુરોપિયન સિક્યોરિટીઝ ઍન્ડ માર્કેટ્સ ઑથોરિટીએ યુરોપિયન યુનિયનમાં રિટેલ CFD એકાઉન્ટની સમીક્ષા કરી અને જોયું કે 74%થી 89% એકાઉન્ટ પૈસા ગુમાવે છે. ઉપરના બ્રાઝિલના અભ્યાસમાં 300 દિવસથી વધુ ટકી રહેનારાઓમાં આ આંકડો 97% હતો. એટલે 90% એક લોકવાયકા છે, અને સાચા આંકડા તેની બંને બાજુએ છે.
ટ્રેડિંગમાં 90%નો નિયમ શું છે?
સામાન્ય રીતે તે આ રીતે કહેવાય છે: “90% ટ્રેડર 90 દિવસમાં પોતાના 90% પૈસા ગુમાવે છે.” એ એક કહેવત છે, તારણ નથી. કોઈએ ક્યારેય તેની પાછળનો અભ્યાસ રજૂ કર્યો નથી. જ્યારે તમારે એવો આંકડો જોઈએ જેના પર તમે ભરોસાથી ટકી શકો, ત્યારે ESMA અને બ્રાઝિલના આંકડા વાપરો.
શું એ સાચું છે કે 99% ટ્રેડર નિષ્ફળ જાય છે?
કોઈ સ્રોત બરાબર 99% નથી કહેતો. સૌથી નજીકનો વાસ્તવિક આંકડો બ્રાઝિલના અભ્યાસમાંથી આવે છે, જ્યાં સતત ટ્રેડિંગ કરનારા 98.9% ડે ટ્રેડર લઘુતમ વેતન જેટલું પણ કમાઈ શક્યા નહીં. આ લાગણી કદાચ ત્યાંથી જ આવે છે. મહત્ત્વનો શબ્દ છે “સતત”: આ એવા લોકો હતા જેમણે 300 દિવસથી વધુ ટ્રેડિંગ ચાલુ રાખ્યું.
શું મોટું એકાઉન્ટ રિવેન્જ ટ્રેડિંગને ઓછું જોખમી બનાવે છે?
ના. ઉપરના કોષ્ટકનો દરેક આંકડો ટકાવારી છે, અને ટકાવારીને બેલેન્સની કોઈ પરવા નથી. દરેક નુકસાન પછી બમણું કરવાથી 1,00,000નું એકાઉન્ટ પણ બરાબર એટલા જ ટ્રેડમાં ખતમ થાય છે, જેટલામાં 10,000નું. ફક્ત કિંમત બદલાય છે.
ટૂંકમાં
રિવેન્જ ટ્રેડિંગ ચારિત્ર્યની ખામી નથી, અને એ દુર્લભ પણ નથી. એ ત્યારે થાય છે જ્યારે જે નિર્ણય અગાઉથી લેવાવો જોઈતો હતો, તે હમણાં જ પૈસા ગુમાવનાર વ્યક્તિ લે છે.
દૈનિક નુકસાન મર્યાદા પૈસામાં લખો. અત્યારે જ નક્કી કરો કે તે પૂરી થાય ત્યારે શું થશે. રોકવાનું કામ પ્લેટફૉર્મ બંધ કરીને કરો, ઇચ્છાશક્તિથી નહીં. અને જો ઉપરની યાદીમાં તમને તમારી જાત દેખાઈ, તો પહેલાં એનો ઉકેલ લાવો, કારણ કે જે સમસ્યા માટે કોઈ નિયમ બન્યો જ નથી, તેની સામે એ નિયમ ટકતો નથી.
મારો નિયમ લખવાની કિંમત 8,000 ડૉલર હતી. તમારો નિયમ મફતમાં લખાઈ શકે છે.