Alam ustida savdo (revenge trading) – bu setap borligi uchun emas, zararni qaytarib olish uchun bitim ochish. Uni oʻsha lahzada iroda kuchi bilan toʻxtatib boʻlmaydi, chunki aynan oʻsha lahzada sogʻlom fikrlash qobiliyatingiz yoʻqoladi. Uni xotirjam paytingizda oldindan yozib qoʻygan va qarorni qoʻlingizdan olib qoʻyadigan qoida toʻxtatadi.
Buni bilaman, chunki bu saboq menga 8 000 dollarga tushgan.
Menga 8 000 dollarga tushgan kun
Bu 15-noyabr kuni edi va u kareramdagi eng qimmat saboq boʻlib chiqdi.
Ertalabki birinchi bitim menga qarshi ketdi. Zararni qabul qildim. Bu qismi odatiy edi. Agar kun shu yerda tugaganida, bu men eslab ham qolmaydigan oddiy qizil tong boʻlib qolardi. Buning oʻrniga men hissiyotga ergashdim. Pulni tezroq qaytarib olmoqchi edim, shuning uchun keyingi bitimda hajmni ikki barobar oshirdim.
Bozor buni kechirmadi. Narx yana menga qarshi ketdi va oʻn besh daqiqada butun bir oylik mehnatimni qaytarib berdim. Sakkiz ming dollar. Bu moliyaviy jihatdan ham, ruhiy jihatdan ham ogʻriqli boʻldi, ikkinchisi esa uzoqroq davom etdi.
Oʻsha kundan keyin kundaligimga bitta temir qoida yozib qoʻydim va u hanuz oʻsha yerda turibdi:
Kunlik zarar limiti tugagan zahoti platforma 24 soatga yopiladi. Istisnolarsiz. Kattaroq pozitsiyalar yoʻq, bozordan oʻch olish yoʻq.
Bu saboq 8 000 dollarga tushdi. Oʻshandan beri bu qoida menga ancha pulni, xotirjamlikni esa undan ham koʻproq asrab qoldi. Quyida yozilganlarning hammasi – bu qoida nega ishlashining batafsil izohi.
Alam ustida savdo qanday koʻrinadi
Bu sodir boʻlayotgan paytda kamdan-kam hollarda dramatik tuyuladi. Hech kim «Hozir alam ustida savdo qilyapman» deb oʻylamaydi. Bu shoshilinchlikdek tuyuladi, shoshilinchlik esa qatʼiyatlilikdek tuyuladi.
Ketma-ketlik deyarli har doim bir xil:
- Zarar keladi, koʻpincha savdo sessiyasining boshida.
- Keyingi kirish odatdagidan tezroq va kamroq tekshiruv bilan amalga oshadi.
- Hajm kattaroq boʻladi, chunki kattaroq foyda kunni oʻnglab yuboradigandek tuyuladi.
- Stop-loss kengroq qoʻyiladi yoki umuman qoʻyilmaydi, chunki oddiy stop-loss yetarlicha pulni qaytarib bermasdi.
- Agar bu bitim ham zarar keltirsa, keyingisi yana kattaroq boʻladi.
Belgi – hissiyot emas. Belgi – arifmetika. Agar pozitsiya hajmingiz zararli bitimdan darhol keyin oshgan boʻlsa, oʻsha paytda oʻzingizga nima deganingizdan qatʼi nazar, siz alam ustida savdo qilgansiz.
Bu qanchaga tushadi: raqamlarda
Bu qismni sizga hech kim koʻrsatmaydi. Mana, 10 000 dollarlik hisobga ega ikki treyder aynan bir xil yomon kunni boshdan kechirmoqda: ketma-ket beshta zararli bitim. Biri har safar barqaror 1% risk qiladi. Ikkinchisi har bir zarardan keyin riskni ikki barobar oshiradi.
| Holat | Har bir bitimga barqaror 1% | Har bir zarardan keyin ikki barobar |
|---|---|---|
| Boshlanishda | $10 000 | $10 000 |
| 1 ta zarardan keyin | $9 900 | $9 900 |
| 2 ta zarardan keyin | $9 801 | $9 702 |
| 3 ta zarardan keyin | $9 703 | $9 314 |
| 4 ta zarardan keyin | $9 606 | $8 569 |
| 5 ta zarardan keyin | $9 510 | $7 198 |
| 10 000-ga qaytish uchun kerak boʻladigan oʻsish | 5,2% | 38,9% |
Oʻsha beshta notoʻgʻri qaror. Oʻsha strategiya. Farq – 2 312 dollar. Eng muhimi, bu tiklanish uchun bir haftalik oddiy savdo bilan bir oylik savdo oʻrtasidagi farq.
Aytgancha, ketma-ket beshta zarar gʻayrioddiy hol emas. Tanga taxminan har 32 urinishdan birida ketma-ket besh marta orqa tomoni bilan tushadi. Barqaror ustun bunga bardosh beradi. Ikkinchi ustun esa hisoblar qanday halok boʻlishini koʻrsatadi.
Bu nega sodir boʻladi
Ongimizning yaxshi oʻrganilgan uchta odati bir-birining ustiga qoʻshilib boradi va hech kim ulardan chetda qola olmaydi.
- Zarardan qochish (loss aversion). Zarar xuddi shunday hajmdagi foydadan ancha kattaroq tuyuladi. Kahneman va Tversky buni oʻnlab yillar oldin oʻlchashgan va oʻshandan beri bu xulosa oʻz kuchini saqlab kelmoqda. Shu sababli 200 dollarlik zarar 200 dollar ishlab olish istagini uygʻotmaydi. U ancha kuchliroq ichki turtki uygʻotadi.
- Qaytarib boʻlmas xarajatlar tuzogʻi (sunk cost). Pul ketdi, lekin ketgandek tuyulmaydi. Uni qaytarib olish mumkindek tuyuladi – va aynan uni hozirgina olib ketgan bozordan.
- Zararsizlik nuqtasiga (break-even) bogʻlanib qolish. Zararga kirganingizdan soʻng maqsad sezdirmasdan «bugun yaxshi savdo qilish» emas, «nolga qaytish» boʻlib qoladi. Bular – turli oʻyinlar, ikkinchisining esa chiqish yoʻli yoʻq.
Bular haqida bilish ularni tuzatmaydi. 15-noyabrda men uchalasini ham bilardim.
Uni haqiqatan toʻxtatadigan oltita qoida
Quyidagi har bir qoida bir xil tuzilishga ega: oldindan qabul qilingan va mexanik. Bu yerdagi hech narsa kuningizning eng yomon lahzasida aql bilan ish tutishingizga bogʻliq emas.
1. Pulda yozilgan kunlik zarar limiti
Foizda emas. Foiz mavhum va u bilan bahslashish oson. Oʻz valyutangizdagi raqam bilan esa unday emas. Summani yozing va limit tugaganda nima boʻlishini ham yozing: platforma yopiladi.
Meniki 24 soatga yopiladi. Muddatning oʻzi unchalik muhim emas – muhimi, oʻsha lahzada bu masala muhokama qilinmaydi.
2. Oʻtkazib yuborib boʻlmaydigan tanaffus
Har qanday zarardan keyin keyingi kirishgacha belgilangan tanaffus. Koʻpchilik uchun oʻn besh daqiqa yetarli. Buni his-tuygʻuga qarab hal qilmang, telefoningizda taymer qoʻying, chunki his-tuygʻuga qarab tanaffus toʻqson soniyaga aylanib qoladi.
3. Pozitsiya hajmi sessiya boshlanishidan oldin belgilanadi
Hajmni bir marta, bozor ochilishidan oldin hisoblab chiqing va kun davomida uni qayta hisoblamang. Agar hajm bir sessiyada yigirma marta qabul qilinadigan qaror boʻlsa, shu yigirmatadan biri jahl ustida qabul qilinadi.
Uni qanday hisoblash haqida batafsil treydingda risklarni boshqarish darsida yozilgan.
4. Jismoniy uzilish
Oʻrningizdan turing. Xonadan chiqing. Ekranga tikilib oʻtirish holatini buzadigan har qanday narsa qiladi. Bu arzimas tuyuladi va odamlar aynan shu qoidani tashlab ketadi, lekin qayta kirish istagi qisman jismoniydir. Grafik oldida oʻtirmaganingizda u tezroq soʻnadi.
5. «Tiklash» soʻzini ishlatmang
Hisob nimani yoʻqotganini bilmaydi. Pulni qaytarib yutib olish degan narsa yoʻq. Faqat keyingi bitim bor, u esa oʻz-oʻzicha yo yaxshi, yo yomon. Biror narsani tiklash haqida oʻylayotganingizni sezib qolgan zahoti bilingki, ochmoqchi boʻlgan bitimingiz endi bozorga aloqador emas.
6. Xotirjam paytda yozilgan zarardan keyingi tartib
Yaxshi kunda yozilgan bitta kartochka – unda zararli bitimdan keyin aynan nima qilishingiz yozilgan boʻladi. Platformani yoping. Zararni kundalikka yozing. Taymer. Sayr. Shundan keyingina, faqat shundan keyin, setap bor-yoʻqligini hal qiling.
Siz buni bugungi kun uchun yozmayapsiz. Siz buni oʻsha paytda bunday oʻylay olmaydigan oʻzingiz uchun yozyapsiz.
Muammo intizomda emas, boshqa narsada boʻlsa
Bu qismni broker bloglari va kurs sotuvchilari yozmaydi, chunki bu biznes uchun zararli. Men hech narsa sotmayman, shuning uchun aytaman.
Baʼzan muammo texnikada emas. Hakansson, Fernandez-Aranda va Jimenez-Murcia tomonidan Frontiers in Psychiatry jurnalida 2021-yilda chop etilgan maqolada aytilishicha, moliya bozorlari investorlarining taxminan 8%-i oʻz savdosi boʻyicha muammoli qimorbozlik mezonlariga javob berishi mumkin. Maqolada tezkor kunlik savdo (day trading) qarzga botish va ruhiy salomatlik muammolariga olib boradigan eʼtirof etilgan yoʻl sifatida tasvirlanadi.
Pul tomoni ham shu yoʻnalishni koʻrsatadi. 2020-yilda Chague, De-Losso va Giovannetti 2013–2015-yillarda Braziliya aksiya fyucherslarida kunlik savdoni boshlagan barchani oʻrganib chiqqan. 300 kundan ortiq davom ettirganlarning 97%-i pul yoʻqotgan va faqat 1,1%-i Braziliyadagi eng kam ish haqidan koʻproq topgan. Qatʼiyat bilan davom etganlar oxir-oqibat yutganlar qatoriga kirmadi.
Shuning uchun quyidagilardan birortasi sizga tegishlimi, deb oʻzingizdan halol soʻrab koʻrishga arziydi:
- Siz ijara, kommunal toʻlovlar yoki qarz uchun kerak boʻlgan pul bilan savdo qilyapsiz.
- Zararlaringiz hajmini yaqinlaringizdan yashirasiz.
- Oʻzingizga bir necha marta toʻxtayman degansiz, lekin toʻxtamagansiz.
- Zararlar uyqungizga, ishingizga yoki munosabatlaringizga taʼsir qilyapti.
- Yutuqli kunlardan keyin oʻzingizni kutganingizdan yomonroq his qilasiz.
Agar bulardan bir nechtasi toʻgʻri boʻlsa, stop-loss haqidagi hech qanday maqola yordam bermaydi, kunlik zarar limiti esa siz buzadigan yana bitta qoidaga aylanadi, xolos. Bu – qimorga qaramlik bilan bir xil hudud va u ham xuddi shunday davolanadi. Shifokor yoki qimorga qaramlik boʻyicha yordam xizmati bilan gaplashish – dramatik emas, balki oqilona birinchi qadam. Bozor bu muammoni siz uchun hal qilib beradigan holat boʻlmaydi.
Uni oʻz kundaligingizda qanday aniqlash mumkin
Agar allaqachon qayd yuritayotgan boʻlsangiz, xotiraga tayanishingiz shart emas. Oxirgi yigirmata bitimingizni qayta oʻqib chiqing va quyidagi beshta qonuniyatni qidiring.
| Qaydlarda nimani koʻrasiz | Bu nimani anglatadi |
|---|---|
| Hajm oldingi bitimdagidan katta, oldingi bitim esa qizil boʻlgan | Kirish qaydida nima yozilganidan qatʼi nazar, bu alam ustida ochilgan bitim |
| Zarar bilan keyingi kirish oraligʻi oʻn besh daqiqadan kam | Tanaffus boʻlmagan. Qarorni zarar qabul qilgan |
| Oʻsha qatorda «Kirish sababi» mavhum yoki boʻsh | Setap boʻlmagan. Ehtiyoj boʻlgan |
| Rejalashtirilgan stop-lossdan boshqa joyda chiqqansiz | Reja bitim oʻrtasida tashlab ketilgan |
| Zarar koʻrilgan instrumentga bir soat ichida qayta kirilgan | Sizga zarar yetkazgan narsaning ortidan quvish |
Yigirmata bitimda bulardan ikkitasi yoki undan koʻprogʻi – bu yomon kun emas, balki qonuniyat. Agar hali qayd yuritmayotgan boʻlsangiz, savdo kundaligini yuritish darsidan boshlang, chunki kundaliksiz har bir zarar alohida omadsizlikdek koʻrinadi.
Koʻp beriladigan savollar
Treyderlarning 90%-i pul yoʻqotishi rostmi?
90% raqami hamma joyda takrorlanadi, lekin uning ortida birorta ham tadqiqot yoʻq. Hujjatlar bilan tasdiqlangan maʼlumotlar esa bundan yumshoqroq emas. European Securities and Markets Authority (ESMA) Yevropa Ittifoqi boʻylab chakana CFD hisoblarini koʻrib chiqib, pul yoʻqotadigan hisoblar ulushi 74%–89% ekanini aniqlagan. Yuqoridagi Braziliya tadqiqoti 300 kundan ortiq davom ettirganlar orasida bu koʻrsatkichni 97% deb topgan. Demak, 90% – bu xalq afsonasi, haqiqiy raqamlar esa undan ham pastda, ham yuqorida joylashgan.
Treydingdagi 90% qoidasi nima?
Odatda u «treyderlarning 90%-i 90 kun ichida pulining 90%-ini yoʻqotadi» shaklida keltiriladi. Bu – tadqiqot natijasi emas, shunchaki matal. Uning ortidagi tadqiqotni hech kim hech qachon koʻrsatib bera olmagan. Ishonch bilan tayanishingiz mumkin boʻlgan raqam kerak boʻlsa, ESMA va Braziliya tadqiqoti raqamlaridan foydalaning.
Treyderlarning 99%-i muvaffaqiyatsizlikka uchrashi rostmi?
Hech bir manba aynan 99% demaydi. Eng yaqin haqiqiy raqam Braziliya tadqiqotidan: u yerda qatʼiyat bilan davom etgan kunlik treyderlarning 98,9%-i hatto eng kam ish haqichalik ham topa olmagan. Bu taassurot, ehtimol, shu yerdan kelib chiqqan. Muhim soʻz – «qatʼiyat bilan davom etgan»: bular 300 kundan ortiq savdoni davom ettirgan odamlar edi.
Kattaroq hisob alam ustida savdoni kamroq xavfli qiladimi?
Yoʻq. Yuqoridagi jadvaldagi har bir raqam – foiz, foizlar uchun esa balansning farqi yoʻq. Har bir zarardan keyin ikki barobar oshirish 100 000-lik hisobni ham, 10 000-likni ham aynan bir xil sondagi bitimlarda yoʻq qiladi. Faqat narxi oʻzgaradi.
Qisqacha
Alam ustida savdo – xarakter nuqsoni emas va kamdan-kam uchraydigan hodisa ham emas. U oldindan qabul qilinishi kerak boʻlgan qarorni hozirgina pul yoʻqotgan odam qabul qilganda yuz beradi.
Kunlik zarar limitini pulda yozing. Limit tugaganda nima boʻlishini hozirning oʻzida hal qiling. Ishni iroda kuchingiz emas, platformaning yopilishi bajarsin. Agar yuqoridagi roʻyxatda oʻzingizni tanigan boʻlsangiz, avval shu bilan shugʻullaning, chunki hech bir qoida oʻzi moʻljallanmagan muammoga bardosh bera olmaydi.
Mening qoidam menga 8 000 dollarga tushgan. Sizniki bir tiyinga ham tushmasligi mumkin.