ટ્રેડિંગમાં જોખમ વ્યવસ્થાપન એટલે ટ્રેડમાં દાખલ થતાં પહેલાં લેવાતા બે નિર્ણય અને તેમાંથી નીકળતી એક ગણતરી. નિર્ણયો આ છે: આ ટ્રેડ તમારા કેટલા પૈસા ગુમાવી શકે, અને કયા ભાવે તમારો વિચાર ખોટો સાબિત થાય. ગણતરી આ બે આંકડાને તમારી પોઝિશન સાઇઝમાં ફેરવે છે.
મોટા ભાગના નવા ટ્રેડર ઊંધું કરે છે. તેઓ પહેલાં સાઇઝ નક્કી કરે છે, કારણ કે કોઈ ગોળ આંકડો યોગ્ય લાગે છે, અને પછી તેમાં બંધબેસે તેવો સ્ટોપ-લૉસ શોધે છે. આ એક ઊલટા ક્રમે જેટલાં એકાઉન્ટ ડુબાડ્યાં છે, એટલાં કોઈ ઇન્ડિકેટરે ક્યારેય નથી ડુબાડ્યાં.
જે ટ્રેડ પછી આ નિયમ બન્યો
હું આ વાત મોંઘી કિંમત ચૂકવીને શીખી. હું એક કરન્સી પેર પર મૂવિંગ એવરેજ ક્રોસઓવરની રાહ જોઈ રહી હતી, અને તે આવ્યો ત્યારે મને સિગ્નલ પર એટલો ભરોસો હતો કે મેં મારી જમા રકમનો લગભગ અડધો ભાગ એક જ ટ્રેડમાં લગાવી દીધો. છેલ્લી સેકન્ડોમાં કૅન્ડલ મારી વિરુદ્ધ પલટાઈ, અને હું બસ જોતી રહી.
એ જ ક્ષણે જોખમ વ્યવસ્થાપન મારા માટે ક્યાંક વાંચેલો શબ્દપ્રયોગ મટીને એક નિયમ બની ગયું. ત્યારથી આ નિયમ અડગ છે:
એક ટ્રેડ પર બેલેન્સની નાની ટકાવારીથી વધુ ક્યારેય નહીં, ભલે ઇન્ડિકેટર ગમે તેટલો ખાતરીભર્યો લાગે.
ત્યાં શું ખોટું હતું એ ધ્યાનથી જુઓ, કારણ કે ભૂલ વિશ્લેષણમાં નહોતી. ક્રોસઓવર કદાચ સારો સિગ્નલ પણ હતો. ભૂલ એ હતી કે મેં આત્મવિશ્વાસને સાઇઝ નક્કી કરવા દીધી. આત્મવિશ્વાસ સૌથી ખરાબ આધાર છે, કારણ કે જ્યારે તમે બેદરકાર બનવાની અણી પર હો, બરાબર ત્યારે જ તે સૌથી વધુ હોય છે.
એક નિયમ બધે લાગુ પડે છે, એક ભાગ નહીં
ગણતરી શરૂ કરતાં પહેલાં બે બાબતો અલગ પાડવી જરૂરી છે, કારણ કે તે હંમેશાં સાથે નથી ચાલતી.
મર્યાદા બધે લાગુ પડે છે. તમે ગમે તે ટ્રેડ કરો અને તમારું પ્લેટફોર્મ એક્ઝિટને ગમે તે નામ આપે, એક ટકાવારી એવી હોય છે જેનાથી આગળ એક ખોટો નિર્ણય એવું નુકસાન કરે છે જે પછી સુધારી શકાતું નથી. આ શેર, ફ્યુચર્સ અને સ્પોટ કરન્સી માટે સાચું છે, અને નિશ્ચિત સમયવાળી કોઈ પણ પ્રોડક્ટ માટે પણ એટલું જ સાચું છે, જેમાં રચના પ્રમાણે જ આખી રકમ જોખમમાં હોય છે. હકીકતમાં, એક્ઝિટ પર તમારું નિયંત્રણ જેટલું ઓછું, એન્ટ્રીની સાઇઝ પર એટલો વધુ ભાર આવે છે.
સાઇઝની ગણતરી બધે લાગુ નથી પડતી. નીચેનાં પગલાં માની લે છે કે એક્ઝિટનો ભાવ તમે પોતે પસંદ કરો છો, અને એમાં શેર, ફ્યુચર્સ, સ્પોટ ફોરેક્સ અને CFD આવી જાય છે. જો તમારી એક્ઝિટ તમે નહીં પણ પ્રોડક્ટ નક્કી કરતી હોય, તો કુલ જોખમ અને જીતેલા ટ્રેડની ટકાવારી (win rate) વિશેના વિભાગો પર આગળ વધો. ભાગાકાર લાગુ નહીં પડે, પણ તેની આસપાસનું બધું હજી લાગુ પડે છે.
પગલું 1: એક ટ્રેડ તમારા કેટલા પૈસા ગુમાવી શકે તે નક્કી કરો
બીજું કંઈ પણ કરતાં પહેલાં નક્કી કરો કે એક નુકસાનવાળો ટ્રેડ તમારા એકાઉન્ટમાંથી કેટલું લઈ શકે. તેને એક વાર ટકાવારી તરીકે લખી લો, અને ટ્રેડિંગ સેશન દરમિયાન તેના વિશે ફરી ક્યારેય મોલભાવ ન કરો.
સામાન્ય ચલણ 1%થી 2%નું છે. આ આંકડાઓમાં કોઈ જાદુ નથી. તે બસ એટલા નાના છે કે ખરાબ નસીબનો સામાન્ય દોર પણ ઝીલી શકાય, અને સતત પાંચ કે છ નુકસાન સામાન્ય બાબત છે. સિક્કો ઉછાળો તો દર 32 પ્રયાસમાં લગભગ એક વાર સતત પાંચ વખત કાંટો આવે છે.
| એકાઉન્ટ | દરેક ટ્રેડ પર 1% | દરેક ટ્રેડ પર 2% |
|---|---|---|
| $1,000 | $10 | $20 |
| $5,000 | $50 | $100 |
| $10,000 | $100 | $200 |
| $25,000 | $250 | $500 |
| $1,00,000 | $1,000 | $2,000 |
જો આ આંકડા ટ્રેડ કરવા લાયક ન લાગે એટલા નાના લાગતા હોય, તો પહેલાં એ લાગણી સાથે કામ પાડો, ટકાવારી સાથે નહીં. નફો કંટાળાજનક લાગે છે એટલે પસંદ કરેલું જોખમનું સ્તર જ એકાઉન્ટ ખાલી થવાનો રસ્તો છે. આ વિશે વધુ તમે સતત પૈસા કેમ ગુમાવો છો એ પાઠમાં છે.
પગલું 2: તમારો વિચાર ક્યાં ખોટો પડે છે તે શોધો, તમને ક્યાં ફાવે છે તે નહીં
સ્ટોપ-લૉસ એ ભાવ પર હોવો જોઈએ જે કહે કે વિચાર ખોટો હતો. જે સ્ટ્રક્ચર પરથી તમે ટ્રેડ કરો છો તેની નીચે, જે લેવલ ટકવું જોઈતું હતું તેની પેલે પાર, જે સ્વિંગે ભાવની ચાલ ઘડી હતી તેની આગળ. તે ચાર્ટ વિશેનું વિધાન છે.
તે તમારા એકાઉન્ટ વિશેનું વિધાન નથી. “મને પરવડે એટલે દૂર” મૂકેલો સ્ટોપ-લૉસ સ્ટોપ-લૉસ નથી, એક ઇચ્છા છે. જો સાચો સ્ટોપ-લૉસ તમારા જોખમમાં ન સમાય એટલો દૂર હોય, તો ઉકેલ નાની પોઝિશન છે, નજીકનો સ્ટોપ-લૉસ ક્યારેય નહીં.
પગલું 3: સાઇઝ ગણતરીને નક્કી કરવા દો
એક વાર આ બે આંકડા મળી જાય, પછી પોઝિશન સાઇઝ નિર્ણય રહેતો જ નથી. તે એક ભાગાકાર છે.
- પૈસામાં જોખમ = એકાઉન્ટ × દરેક ટ્રેડ પર જોખમ. $10,000 પર 1% એટલે $100.
- પ્રતિ યુનિટ જોખમ = એન્ટ્રી ભાવ − સ્ટોપ-લૉસ ભાવ. એન્ટ્રી $50.00, સ્ટોપ-લૉસ $47.00, એટલે એક શેર પર $3.00.
- પોઝિશન સાઇઝ = પૈસામાં જોખમ ÷ પ્રતિ યુનિટ જોખમ. $100 ÷ $3.00 = 33 શેર.
$50ના ભાવે તેત્રીસ શેર એટલે $10,000ના એકાઉન્ટ પર $1,650ની પોઝિશન. $1,650 યોગ્ય લાગ્યા એટલે નહીં, પણ એટલા માટે કે આ જ એકમાત્ર સાઇઝ છે જેમાં ખોટા પડવાનો ખર્ચ બરાબર એટલો જ થાય છે જેટલો તમે નક્કી કર્યો હતો.
સ્ટોપ-લૉસ બદલો તો સાઇઝ પણ તેની સાથે બદલાય છે. આ વાત લોકોને નવાઈ પમાડે છે, એટલે અહીં દરેક પંક્તિમાં જોખમ $100 પર સ્થિર રાખીને બતાવ્યું છે:
| સ્ટોપ-લૉસનું અંતર | તમે ખરીદી શકો તેટલા શેર | $50ના ભાવે પોઝિશનનું મૂલ્ય |
|---|---|---|
| $0.50 | 200 | $10,000 |
| $1.00 | 100 | $5,000 |
| $2.00 | 50 | $2,500 |
| $3.00 | 33 | $1,650 |
| $4.00 | 25 | $1,250 |
નજીકના સ્ટોપ-લૉસનો અર્થ ઓછું જોખમ નથી. તેનો અર્થ છે એ જ જોખમે મોટી પોઝિશન, અને મોટી પોઝિશનનો સ્ટોપ-લૉસ વધુ વાર લાગી જાય છે. દૂરના સ્ટોપ-લૉસનો અર્થ વધુ જોખમ પણ નથી. તેનો અર્થ છે ઓછા શેર. દરેક પંક્તિમાં જોખમ $100 જ રહ્યું.
તમારા પોતાના આંકડા નાખી જુઓ:
પોઝિશન સાઇઝ કૅલ્ક્યુલેટર
કંઈ પણ ક્યાંય મોકલાતું નથી. ગણતરી તમારા બ્રાઉઝરમાં જ થાય છે.
પગલું 4: દરેક ટ્રેડની જ નહીં, બધી પોઝિશન્સની કુલ મર્યાદા રાખો
પાંચ વાર 1% જોખમ એટલે 5% લાગે. પણ તે 5% ત્યારે જ છે જો પાંચેય ટ્રેડ એકબીજા સાથે સંકળાયેલા ન હોય. એક જ સેક્ટરમાં ચાર લૉંગ પોઝિશન, અથવા ચાર કરન્સી પેર જે દરેકમાં ડૉલર હોય, એ ચાર ટુકડામાં વહેંચાયેલા એક ટ્રેડ જેવાં વધુ છે, અને ખોટાં પડશે તો બધાં સાથે જ પડશે.
એટલે કુલ ખુલ્લા જોખમ પર બીજી મર્યાદા રાખો. જો બધું એકસાથે સ્ટોપ-લૉસ પર પહોંચે, તો એ દિવસ તમને કેટલામાં પડે? મહત્ત્વનો આંકડો એ જ છે, અને તે સામાન્ય રીતે લોકો ધારે છે તેના કરતાં મોટો હોય છે.
3-5-7 નિયમ ખરેખર શું કહે છે
આ પ્રશ્ન સતત પુછાય છે, એટલે અહીં સીધી વાત. 3-5-7 નિયમ ત્રણ મર્યાદાઓવાળું જોખમનું માળખું છે:
- 3% કોઈ પણ એક ટ્રેડ પર મહત્તમ જોખમ.
- 5% એકસાથે ખુલ્લી બધી પોઝિશન્સ પર મહત્તમ કુલ જોખમ.
- 7% લઘુતમ તફાવત, જેટલો તમારા નફાવાળા ટ્રેડ નુકસાનવાળા ટ્રેડથી આગળ હોવા જોઈએ.
આ વાજબી માળખું છે, અને તે ઉપરના ફકરા જેવી જ વાત કરે છે: ફક્ત દરેક ટ્રેડની મર્યાદા પૂરતી નથી. બે પ્રામાણિક ચેતવણી. આ આંકડા એક પરંપરા છે, કોઈ સંશોધનનું તારણ નહીં, એટલે કોઈ અભ્યાસે 3, 5 અને 7ને સાચા સાબિત કર્યા નથી. અને નવા ટ્રેડર માટે દરેક ટ્રેડ પર 3% આક્રમક ગણાય. ઘણા અનુભવી ટ્રેડર તેના ત્રીજા ભાગ જેટલું જ જોખમ લે છે.
પગલું 5: તમારા રેશિયો માટે જીતેલા ટ્રેડની કેટલી ટકાવારી જોઈએ તે જાણો
દરેક ટ્રેડ પરનું જોખમ તમને કહે છે કે એક નુકસાન કેટલામાં પડે. સ્ટ્રેટેજી પૈસા કમાય છે કે નહીં, એ વિશે તે કંઈ નથી કહેતું. તે બે બાબતો પર એકસાથે આધાર રાખે છે: તમે સાચા પડો ત્યારે કેટલું કમાઓ છો, ખોટા પડો ત્યારે જેટલું ગુમાવો છો તેની સરખામણીમાં, અને તમે કેટલી વાર સાચા પડો છો.
આ બંને એકબીજા સાથે બંધાયેલાં છે. એક વાર તમને તમારો નફા-જોખમ રેશિયો ખબર પડે, પછી નફો-નુકસાન વગરની સ્થિતિ માટે જીતેલા ટ્રેડની કેટલી ટકાવારી જોઈએ તે નક્કી થઈ જાય છે, અને તમે તેને એક ભાગાકારથી કાઢી શકો છો.
| જો તમારા નફાવાળા ટ્રેડનું મૂલ્ય હોય | જીતેલા ટ્રેડની આટલી ટકાવારીએ નફો-નુકસાન વગરની સ્થિતિ | તેનાથી ઓછી હોય તો તમે પૈસા ગુમાવો છો |
|---|---|---|
| તમારા જોખમના 1× | 50% | ખર્ચ પછી સિક્કો ઉછાળવા જેટલી તક પણ પૂરતી નથી |
| 1.5× | 40% | દસમાંથી છ નુકસાન પણ ઝીલી શકાય |
| 2× | 33% | ત્રણમાંથી બે ટ્રેડ ખોટા પડી શકે |
| 3× | 25% | ચારમાંથી ત્રણ ખોટા પડી શકે |
| 5× | 17% | છમાંથી પાંચ ખોટા પડી શકે |
ત્રીજી પંક્તિ ફરી વાંચો, કારણ કે લોકોની ટ્રેડ કરવાની રીત એ જ બદલી નાખે છે. 2:1 પર તમારા બે તૃતીયાંશ ટ્રેડ ખોટા પડે તો પણ તમે અંતે નફામાં રહી શકો. જીતેલા ટ્રેડની ઊંચી ટકાવારી લક્ષ્ય નથી, અને તેની પાછળ દોડવાથી જ ટ્રેડર નાના નફા લઈ લે છે અને મોટાં નુકસાન પકડી રાખે છે.
સૂત્ર છે: એક ભાગ્યા એક વત્તા રેશિયો. 2:1 પર તે 1 ÷ 3, એટલે કે 33% થાય. સ્પ્રેડ (ખરીદ અને વેચાણ ભાવ વચ્ચેનો તફાવત) અને કમિશન માટે તેમાં થોડું ઉમેરો, કારણ કે ટ્રેડ જીતે કે ન જીતે, એ ખર્ચ દરેક ટ્રેડમાંથી કપાય છે.
સ્ટ્રેટેજીની પ્રામાણિક કસોટી પણ આ જ છે. પચાસ ટ્રેડ દરમિયાન તમારો વાસ્તવિક સરેરાશ નફો, વાસ્તવિક સરેરાશ નુકસાન અને જીતેલા ટ્રેડની વાસ્તવિક ટકાવારી નોંધો. જો આંકડા તમારી પંક્તિની મર્યાદા પાર ન કરે, તો પોઝિશન સાઇઝ ગમે તેટલી સારી રીતે નક્કી કરો, સ્ટ્રેટેજી બચશે નહીં. સાઇઝ નક્કી કરે છે કે તમે કેટલો સમય ટકો છો, તમે જીતો છો કે નહીં તે નહીં.
લગભગ દરેક જણ કરે છે તે ભૂલ
ક્રમ પર ધ્યાન આપો, કારણ કે ભૂલ અહીં જ થાય છે:
| મોટા ભાગના લોકો શું કરે છે | ખરેખર શું કામ કરે છે |
|---|---|
| યોગ્ય લાગે તેવી પોઝિશન સાઇઝ પસંદ કરવી | પહેલાં પૈસામાં જોખમ પસંદ કરવું |
| એ સાઇઝમાં બંધબેસે તેવો સ્ટોપ-લૉસ શોધવો | ચાર્ટ જેને વાજબી ઠેરવે તે સ્ટોપ-લૉસ શોધવો |
| જોખમની ખબર પછીથી પડવી | ભાગાકાર કરીને સાઇઝ મેળવવી |
| સ્ટોપ-લૉસ નજીક આવે ત્યારે તેને ખસેડવો | જ્યાં મૂક્યો હતો ત્યાં જ રહેવા દેવો |
ડાબી કૉલમમાં લાગણી સાઇઝ નક્કી કરે છે. જમણી કૉલમમાં ગણતરી. આખો મુદ્દો એ જ છે, કારણ કે ગણતરીની સવાર ક્યારેય ખરાબ નથી હોતી.
સામાન્ય પ્રશ્નો
નવા ટ્રેડરે દરેક ટ્રેડ પર કેટલું જોખમ લેવું જોઈએ?
એક ટકો સામાન્ય શરૂઆત છે, અને હજી શીખવાનું ચાલુ હોય ત્યાં સુધી તેનાથી પણ ઓછું રાખવાનાં સારાં કારણો છે. શરૂઆતમાં નાનો આંકડો ધીમે ધીમે પૈસા કમાવા માટે નથી. તે એટલા માટે છે કે તમારો અભિગમ કામ કરે છે કે નહીં તે કહી શકાય તે પહેલાં જરૂરી પચાસ કે સો ટ્રેડ સુધી પહોંચવા જેટલું એકાઉન્ટ બચી રહે.
પોઝિશન સાઇઝ કેવી રીતે ગણવી?
તમે જેટલા પૈસા ગુમાવવા તૈયાર છો તેને એન્ટ્રી અને સ્ટોપ-લૉસ વચ્ચેના અંતરથી ભાગો. એકાઉન્ટ $10,000, જોખમ 1%, એટલે $100. એન્ટ્રી $50, સ્ટોપ-લૉસ $47, એટલે એક શેર પર $3. $100 ભાગ્યા $3 એટલે 33 શેર. ઉપરનું કૅલ્ક્યુલેટર આ જ ગણતરી કરે છે.
શું સ્ટોપ-લૉસ મારા મહત્તમ નુકસાનની ગેરંટી આપે છે?
ના, અને આ વિષય પરના મોટા ભાગના લેખો આ વાત કહેતા નથી. સામાન્ય સ્ટોપ-લૉસ એ એક સૂચના છે કે ભાવ સ્પર્શાય એટલે બજાર ભાવે વેચી દેવું, તે ભાવનું વચન નથી. ગેપ કે ઝડપી ચાલમાં તમારો સોદો તેનાથી ઘણો નીચે પણ થઈ શકે. રાતોરાતના ગેપ, વીકએન્ડના ગેપ અને પહેલેથી નિર્ધારિત સમાચાર તેનાં સામાન્ય ઉદાહરણો છે. ગેરંટીડ સ્ટોપ-લૉસ, જ્યાં બ્રોકર તે આપતો હોય, ત્યાં સામાન્ય રીતે વધુ પહોળા સ્પ્રેડ કે ફીના રૂપમાં મોંઘો પડે છે. આનાથી સ્ટોપ-લૉસ નકામા નથી બની જતા. તેનો અર્થ એ છે કે સૌથી ખરાબ સ્થિતિ ગણતરી બતાવે તેના કરતાં થોડી વધુ ખરાબ હોય છે, અને તમારી જોખમ મર્યાદાની ટોચ પર ન રહેવાનું આ વધુ એક કારણ છે.
જો ટ્રેડ મારી વિરુદ્ધ જાય તો શું મારે સ્ટોપ-લૉસ ખસેડવો જોઈએ?
સ્ટોપ-લૉસને વધુ દૂર ખસેડવાથી જાણીતું નુકસાન અજાણ્યું બની જાય છે, અને 1%નું નુકસાન 10%નું બનવાનો આ સૌથી સામાન્ય રસ્તો છે. ટ્રેડ તમારી તરફેણમાં ગયા પછી નફો બચાવવા સ્ટોપ-લૉસને નજીક ખસેડવો એ અલગ બાબત છે, અને તેનો બચાવ કરી શકાય. કસોટી સરળ છે. જો સ્ટોપ-લૉસ લાગી ન જાય એ માટે જ તેને ખસેડવાનો વિચાર હોય, તો અટકો.
ટૂંકમાં
પહેલાં પૈસા નક્કી કરો. સ્ટોપ-લૉસ ચાર્ટને નક્કી કરવા દો. એકને બીજાથી ભાગો અને જે સાઇઝ આવે તે સ્વીકારો. એકસાથે ખુલ્લી બધી પોઝિશન્સ માટે બીજી મર્યાદા રાખો.
ચાર વાક્યો, અને તે તમે ક્યારેય ઇન્સ્ટોલ કરશો તે દરેક ઇન્ડિકેટર કરતાં વધુ કામનાં છે.