Chiqish – bitim davom etayotgan paytda oʻylab topiladigan narsa emas. U kirishdan oldin, qolgan hamma narsa bilan bir vaqtda hal qilinadi va keyin shunchaki bajariladi. Deyarli har bir chiqish muammosi aslida eng yomon paytgacha kechiktirilgan rejalashtirish muammosidir.
Yoʻnalishni toʻgʻri topish – odamlar mashq qiladigan qism. Chiqish esa toʻgʻri topilgan yoʻnalish qanchaga arziganini hal qiladigan qism.
Haq boʻlib ham zarar koʻrish
RSI va Vortex yordamida mukammal koʻringan kirish nuqtasini topdim, keyin xuddi shunchalik muhim boʻlgan qismni shoshilib bajardim. Oʻz tahlilim talab qilganidan qisqaroq muddatni tanladim.
Narx aynan men bashorat qilgandek harakatlandi. Lekin u yerga yetib borguncha pozitsiyam qisqa orqaga qaytish (pullback) paytida allaqachon yopilib boʻlgan edi.
Chiqish notoʻgʻri boʻlsa, yoʻnalishda haq boʻlish hech narsaga arzimaydi, men esa chiqish haqida taxminan ikki soniya oʻylagan edim.
Chiqishdagi xatolarning aksariyati aynan shunday koʻrinadi. Bozorni yomon oʻqish emas, balki yaxshi oʻqishni behuda sovurish. Tahlilga yigirma daqiqa, chiqishga ikki soniya ketdi, hisob esa faqat ikkinchisiga qarab pul toʻlaydi.
Har bir bitimga bitta emas, uchta chiqish kerak
Koʻpchilik bitta chiqishni – foyda maqsadini rejalashtiradi va qolgan hamma narsani joyida oʻylab topadi. Toʻliq rejada uchta chiqish bor va uchalasi ham tugmani bosishdan oldin yozib qoʻyiladi.
| Chiqish | U nima | Uni nima belgilaydi |
|---|---|---|
| Maqsad | Foydani qayerda olasiz | Grafikdagi tuzilma. Keyingi daraja, oldingi choʻqqi, oʻlchangan harakat |
| Bekor boʻlish darajasi | Gʻoya endi toʻgʻri boʻlmay qoladigan nuqta | Yana grafik. Hisobingiz emas va yaxlit raqam ham emas |
| Vaqt boʻyicha chiqish | Hech narsa sodir boʻlmagani uchun chiqadigan paytingiz | Gʻoyangizning oʻzi. Agar harakat bozor ochilishida boʻlishi kerak edi-yu, hozir tushlik vaqti boʻlsa, u yerda turish uchun sabab qolmagan |
Uchinchisini deyarli hech kim yozib qoʻymaydi va hayratlanarli darajada koʻp pul aynan shu yerda ketadi. Na foyda, na zarar keltirayotgan bitim ham sizga qimmatga tushyapti: spred, moliyalashtirish va keyingi setapga bermayotgan eʼtiboringiz. «Hali stop-lossimga tegmadi» – siz kutgan ishni qilishni toʻxtatgan bitimda qolish uchun sabab emas.
Foydali bitimlarni erta yopish aslida qanchaga tushadi
Foydani erta olish oqilona tuyuladi. Qayd etilgan foyda haqiqiy, maqsad esa faqat umid. Lekin bu tuygʻu raqamlaringizga aniq bir taʼsir koʻrsatadi va uni yozma koʻrinishda koʻrib chiqishga arziydi.
Zararsizlik nuqtasi (break-even) uchun kerakli yutuqli bitimlar ulushini siz rejalashtirgan emas, amalda erishgan nisbatingiz belgilaydi. Demak, agar 2 : 1 nisbatli bitimni rejalashtirib, odatda uning yarmini olsangiz, riskingizni kamaytirmagansiz. Oshib oʻtishingiz kerak boʻlgan toʻsiqni koʻtargansiz.
| Rejalashtirganingiz | Amalda olayotganingiz | Endi zararsizlik uchun kerakli yutuqli bitimlar ulushi |
|---|---|---|
| 2 × riskingiz | 2 × risk | 33% |
| 2 × riskingiz | 1,5 × risk | 40% |
| 2 × riskingiz | 1 × risk | 50% |
| 2 × riskingiz | 0,5 × risk | 67% |
Pastki qatorni oʻqing. 2R rejalashtirib, odatda uning choragini oladigan treyder uch martadan ikki marta haq boʻlishi kerak, holbuki strategiya uch martadan bir marta haq boʻlib ishlashga moʻljallangan. Strategiyada hech narsa oʻzgarmadi. Faqat chiqishlar oʻzgardi.
Shu bitta boʻlish amali ortidagi matematika treydingda risklarni boshqarish darsida yoritilgan.
Nega doim juda erta chiqasiz
Bu oʻlchab koʻrilgan. Terrance Odean 10 000 ta brokerlik hisobini oʻrganib, investorlar foydadagi pozitsiyalarining 14,8%-ini, zarardagi pozitsiyalarining esa atigi 9,8%-ini sotganini aniqlagan, yaʼni foydadagi pozitsiyaning sotilish ehtimoli zarardagisinikidan taxminan 1,5 barobar yuqori boʻlgan. Keyingi bir yil ichida ular sotgan foydadagi aksiyalar ular saqlab qolgan zarardagilardan 3,4 foiz punktga yaxshiroq natija koʻrsatgan.
Demak, bu instinkt shunchaki hissiy emas. U teskari, qimmat va deyarli hammada bor. Buni bilish uni oʻchirib qoʻymaydi, lekin nimaga qarshi himoya qurish kerakligini koʻrsatadi.
Unga odatda uch narsa sabab boʻladi:
- Oxirgi bitim. Zarardan keyin navbatdagi foydali bitim kunni plyusda yopish uchun erta yopiladi. Foyda hajmini bu bitim emas, oldingi bitimingiz belgilaydi.
- Kuzatish. Pozitsiyani qanchalik diqqat bilan kuzatsangiz, uni shunchalik erta yopasiz. Narxning sizga qarshi har bir kichik harakati – kichik bir dalil va oxir-oqibat siz unga rozi boʻlasiz.
- Pozitsiya juda katta. Agar oddiy shovqin paytida ushlab turish noqulay boʻlsa, chiqish uchun sabab topasiz. Bu chiqish qiyofasiga kirgan hajm muammosi.
Uchtasidan qaysi biri ekanligi muhim, chunki ularning yechimi har xil, ularni qanday farqlash haqida esa treydingda hissiyotlarni boshqarish darsida batafsilroq yozilgan.
Qisman chiqishlar haqida halol gap
Birinchi maqsadda bir qismini yopib, qolganini qoldirish – odatiy murosa. Bu oqilona murosa, lekin u bepul tushlikdek taqdim etiladi, aslida esa unday emas.
Aslida u pozitsiyani ushlab turishni osonlashtiradi va agar muqobili hammasini erta yopish boʻlsa, bu juda qimmatli. Shu bilan birga, u eng yaxshi bitimlaringizni cheklaydi, qolgan hamma narsaning haqini esa aynan ular toʻlaydi. Yil natijasini bir nechta eng yaxshi bitim koʻtarib turadigan strategiyaga ularni ikki barobar qisqartiradigan qoida yomon xizmat qiladi.
Qisman chiqishni ikki shart oqilona qiladi: siz ularni kirishdan oldin hal qilgansiz va foydali bitimlaringiz odatda birinchi maqsaddan oshib ketadimi-yoʻqmi, bilish uchun yetarlicha bitim qayd etgansiz. Bitim plyusda turgan paytda qisman chiqishga qaror qilish – strategiya emas. Bu chiroyliroq nom berilgan erta chiqish.
Chiqishni qachon surish toʻgʻri
Har qanday tuzatish ham zaiflik emas. Sinov har doim bir xil: nima oʻzgardi – grafikmi yoki hissiyotlaringizmi?
| Harakat | Odatda nimani anglatadi | Hukm |
|---|---|---|
| Narx yaqinlashgani uchun stop-lossni uzoqlashtirish | Maʼlum zararni nomaʼlum zararga aylantiryapsiz | Hech qachon |
| Bitim siz tomonga ketayotganda stop-lossni ortidan surib borish | Yozma qoida boʻyicha haqiqiy foydani himoya qilish | Mayli, agar qoida oldindan yozilgan boʻlsa |
| Setap buzilgani uchun erta yopish | Grafik kirish sababingizni yoʻqqa chiqardi | Toʻgʻri va bu umuman erta chiqish emas |
| Uzoq choʻzilayotgani uchun erta yopish | Zerikish | Bu vaqt boʻyicha chiqish, shuning uchun uni rejaga yozing va joyida oʻylab topishni bas qiling |
| Yaxshi ketayotgani uchun maqsadni uzaytirish | Oʻzini ishonch deb ataydigan ochkoʻzlik | Deyarli hech qachon. Rejalashtirgan bitimingizga amal qiling |
Uchinchi qatorga alohida urgʻu berish kerak. Bitim sababi yoʻqolgani uchun chiqish – intizomsizlik emas. Sababga ega boʻlishning butun maʼnosi ham shunda. Chiqishni erta qiladigan narsa – asabingizdan boshqa hech narsa oʻzgarmaganligi.
Muammo chiqishlardami, qanday bilish mumkin
Taxmin qilishingiz shart emas. Agar yozuv yuritsangiz, javob ikki ustunda.
- Oxirgi yigirma bitim uchun «Rejalashtirilgan chiqish» va «Haqiqiy chiqish» ustunlarini yonma-yon qoʻying.
- Ular necha marta mos kelishini sanang.
- Mos kelmaganlari uchun qaysi tomonga ketganingizni yozing: erta chiqqansiz yoki rejadan ortiq ushlab turgansiz.
Agar nomuvofiqliklarning aksariyati foydali bitimlardan erta chiqish boʻlsa, muammo tahlilda emas, asab va hajmda. Agar ular zararli bitimlardan kech chiqish boʻlsa, bu teskari va shoshilinchroq muammo. Agar «Rejalashtirilgan chiqish» ustuni tez-tez boʻsh qolsa, chetga chiqiladigan reja umuman boʻlmagan – bu uchalasi ichida tuzatish eng oson va eng koʻp uchraydigani.
Savdo kundaligini qanday yuritish darsidagi shablonda aynan shu sababli ikkala ustun ham bor.
Koʻp beriladigan savollar
Bitimni qachon yopishni qanday bilaman?
Uchta chiqishingizdan biriga yetilganda: maqsad, bekor boʻlish darajasi yoki vaqt chegarasi. Agar bu savolni bitim oʻrtasida bersangiz va ularning hech biriga yetilmagan boʻlsa, halol javob shuki, siz rejalashtirishni tugatmagansiz va hozir – bosim ostida, pul xavf ostida turganda – tugatyapsiz.
Bitimda qancha vaqt qolish kerak?
Kirish sababingiz hali toʻgʻri ekan, shuncha vaqt. Bu koʻpchilik zararli bitimlarni ushlab turadigan vaqtdan qisqaroq va foydali bitimlarni ushlab turadigan vaqtdan uzoqroq. Agar gʻoyangizga vaqt oraligʻi biriktirilgan boʻlsa – va shunday boʻlishi kerak – javobingiz oʻsha vaqt oraligʻi.
Bitimni hech qachon yopmasam nima boʻladi?
Bu nimani ushlab turganingizga bogʻliq. Aksiyalardagi pozitsiyani cheksiz ushlab turish mumkin, u shunchaki koʻtariladi va tushadi. Leverajli (kredit yelkali) pozitsiya uchun har kuni moliyalashtirish haqi olinadi va marja tugasa, u siz uchun yopib qoʻyilishi mumkin, muddatli mahsulot esa tayyor boʻlasizmi-yoʻqmi, muddati tugaganda oʻzi yopiladi. Umumiy jihati shundaki, qaror qabul qilmaslik ham qaror va uni sizdan boshqa kimdir qabul qiladi.
Qatʼiy maqsad ishlatish kerakmi yoki ergashuvchi stop (trailing stop)?
Qatʼiy maqsadlar grafikda moʻljal olish uchun aniq darajasi bor strategiyalarga mos keladi va ularni sinash osonroq, chunki reja bir maʼnoli. Ergashuvchi stop trend sharoitlariga mos keladi, bunda harakat siz oldindan ayta oladigan har qanday darajadan ancha uzoqqa ketishi mumkin. Notoʻgʻri javob – bitim oʻrtasida ular orasida almashib turish, shunda ikkalasining eng yomon tomonini olasiz.
Qisqacha
Kirishdan oldin uchta chiqishni yozing: foydani qayerda olasiz, gʻoya qayerda oʻladi va hech narsa sodir boʻlmagani uchun qachon chiqasiz. Keyin ularni bajaring.
Foydali bitimlarni erta yopish riskingizni kamaytirmaydi. U kerakli yutuqli bitimlar ulushini jimgina oshirib boradi va oxir-oqibat qogʻozda ishlagan strategiya hisobda ishlashdan toʻxtaydi. Bu saboq uchun men pul toʻlaganman va notoʻgʻri boʻlgan qism kirish emas edi.