Duyguyu tradingden çıkaramazsınız. Size “disiplinli kalın” diyen her yazı yöntemi değil, sonucu anlatıyor. Disiplin, arka planda başka bir şey işe yararken dışarıdan görünen şeydir.
Gerçekten işe yarayan şey, göründüğünden daha dar. Bir trading planını iki durum bozar. Onu zıt yönlerde bozarlar ve zıt çözümler gerektirirler. Geri kalan neredeyse her şey bunlardan birinin bir türevidir.
Açgözlülüğün kılık değiştirdiği işlem
Bir keresinde üst üste üç zararlı işlem yaptım ve paniğe kapıldım. Kontrolü ele geçiren korku değildi. Açgözlülüktü. Parayı hızla geri kazanmak için pozisyonu ikiye katladım, arkasında hiçbir teknik analiz yoktu. O işlemde de zarar ettim.
İşte o an piyasanın duygularımdan haberi olmadığını ve onlarla hiç ilgilenmediğini anladım. Beni cezalandırmıyordu ve bana hiçbir şey borçlu değildi.
Artık kararı açgözlülüğün ya da korkunun verdiğini fark ettiğim an, kafam netleşene kadar ekranı kapatıyorum.
Dikkat edilmesi gereken kısım şu: o an açgözlülük gibi hissettirmedi. Sorumluluk almak gibi, bir şeyi düzeltmek gibi hissettirdi. Bu iki durumun sorunu da bu. İkisi de kendini belli etmez. Makul bir karar kılığında gelirler; bu yüzden onları fark etmek, nasıl hissettiğinize dikkat etmeye değil, mekanik bir yönteme dayanmak zorundadır.
Korku ve açgözlülük aynı sorun değildir
Çoğu tavsiye duyguyu tek bir şey gibi ele alır ve tek bir çare sunar, genellikle “biraz ara verin”. Oysa bu iki durum planı zıt yönlerde bozar ve birine yönelik bir çözüm diğerini kötüleştirebilir. Korkan bir tradera daha cesur olmasını söylemekle açgözlü bir tradera daha cesur olmasını söylemek aynı talimat değildir.
| Hangi anda | Korku size ne yaptırır | Açgözlülük size ne yaptırır |
|---|---|---|
| Giriş yaparken | Geçerli bir kurulumu (setup) atlarsınız ya da hareket kaçana kadar tereddüt edersiniz | Hiçbir kurulum yokken girersiniz ya da çoktan hareket etmiş bir fiyatın peşinden koşarsınız |
| Pozisyon büyüklüğünü seçerken | Sonucun bir önemi olmayacak kadar küçük işlem yaparsınız | Bu seferki kesin gibi geldiği için kendi limitinizi aşarsınız |
| Kârdaki bir işlemi tutarken | Hedefin küçük bir kısmında erkenden kapatırsınız | Daha fazlasını bekleyerek hedefin ötesinde tutarsınız |
| Zarardaki bir işlemi tutarken | Donup kalır, geri dönmesini umarsınız | Ortalama daha iyi görünsün diye ekleme yaparsınız |
| Bir zarardan sonra | İyi kurulumlar dahil, günlerce işlem yapmayı bırakırsınız | Hemen yeniden ve daha büyük işlem yaparsınız |
| Kendinize anlattığınız hikâye | “Dikkatli davranıyorum” | “Kararlı davranıyorum” |
Son satırı iki kez okuyun. Bu cümlelerin ikisi de aklı başında birinin söyleyeceği şeyler. Hiçbiri kanıt sayılmaz, çünkü onları tam da en az doğru oldukları durumlarda söylersiniz.
Hangisinin içinde olduğunuzu nasıl anlarsınız
Duygu güvenilir olmadığına göre davranışı kullanın. Bunlar gözlemleyebileceğiniz şeyler ve önce kendinize karşı dürüst olmanız gerekmeden birkaç saniyede kontrol edebilirsiniz.
| Kendinizi yaparken yakaladığınız şey | Hangi durum | Ne yapmalı |
|---|---|---|
| Pozisyonu birkaç saniyede bir kontrol etmek | Korku | Bir fiyat alarmı kurun ve sekmeyi kapatın. Grafiğin size ihtiyacı yok |
| Kârdaki bir işlemi hedefe gelmeden çok önce kapatmak istemek | Korku | Hiçbir şey. Hedef siz sakinken seçildi ve o zaman daha güvenilirdiniz |
| Zararlı bir işlemin hemen ardından daha büyük pozisyona uzanmak | Açgözlülük | O gün için bırakın. Pahalıya patlayan budur |
| Nedenini yazmadan işleme girmek | Açgözlülük | Önce cümleyi yazın. Muğlak çıkıyorsa işlem yok |
| Kesinlik hissetmek | Açgözlülük | Pozisyonu yarıya indirin. Kesinlik bir histir, bilgi değil |
| Kâr da olsa zarar da olsa, bir pozisyon kapandığında rahatlamak | Korku | Pozisyon fazla büyüktü. Bu bir sinir sorunu değil, pozisyon büyüklüğü sorunu |
Sonuncusu bu yazıdaki en faydalı satır. Rahatlama bir ölçümdür. Bir işlemi kapatmak sizi hafifletiyorsa, net düşünebileceğinizden fazlasını taşıyordunuz ve hiçbir zihinsel eğitim yanlış bir pozisyon büyüklüğünü düzeltemez.
Korkuya karşı ne yapmalı
Pozisyonu sıkıcı olacak kadar küçültün
Ekran başındaki korku neredeyse her zaman kılık değiştirmiş bir pozisyon büyüklüğü sorunudur. Normal dalgalanma boyunca sakin kalarak tutabildiğiniz pozisyon doğru büyüklüktedir. Her fiyat hareketini izlemenize neden olan pozisyon ise, kurulum ne kadar iyi görünürse görünsün, doğru büyüklükte değildir. Pozisyonu küçültmek işlemden vazgeçmek gibi hissettirir. Tam tersi. Onu gerçekten tutabilmenizi sağlayan şey budur.
Önceden verdiğiniz kararın arkasında durun
Korku en çok çıkışlara saldırır. Girmeden önce belirlediğiniz hedefi, daha sakin ve daha iyi bilgilenmiş bir siz seçti. Hedefin %40’ında erkenden kapatmak isteyen siz daha fazla değil, daha az bilgiye sahipsiniz. Kendi hedeflerinizi sürekli çiğniyorsanız, bu o an tartışılacak değil, kaydedilip sayılacak bir şeydir.
Temkini kaçınmaktan ayırın
Koşullar uygun olmadığı için bir kurulumu atlamak sağduyudur. Bir önceki zararla kapandığı için atlamak korkudur. İçeriden ikisi de aynı hissettirir. Sonradan ayırt etmenin tek yolu yazılı bir gerekçedir; trading günlüğü tutmanın gerekçesi de budur.
Açgözlülüğe karşı ne yapmalı
Pozisyon büyüklüğünü seans sırasında değil, seanstan önce belirleyin
Açgözlülük genellikle stratejinizi değiştirmez. Pozisyon büyüklüğünüzü değiştirir ve bunu işlem işlem yapar, böylece hiçbir adım tek başına mantıksız görünmez. Rakamı piyasa açılmadan belirleyin ve alarmınızı kurduğunuz saat gibi kesinleşmiş sayın.
Kesinliği bir uyarı olarak görün
En kötü giden işlemler nadiren emin olmadığınız işlemlerdir. Emin olduklarınızdır, çünkü kontrolleri ortadan kaldıran şey kesinliktir. Benim en kötü günüm, hiç şüphe duymadığım bir sinyalle başladı.
Zararı telafi etmek için asla pozisyonu büyütmeyin
Bir zarardan sonra pozisyonu büyütmek tradingdeki en yıkıcı alışkanlıktır ve intikam işlemi (revenge trading) nasıl durdurulur dersinde ayrıca ele alınıyor. Kısacası: her biri %1’lik beş sıradan zararlı işlemden sonra başa baş noktasına dönmek için yaklaşık %5’e ihtiyacınız olur. Her zarardan sonra ikiye katlarsanız yaklaşık %39’a ihtiyacınız olur.
İkisini birden kapsayan kural
Yukarıdaki her şey tek bir ilkeye dayanır. Kararları sakinken verin ve onları, ekran başındaki hâlinizin yeniden pazarlığa açamayacağı kadar mekanik hâle getirin.
Pratikte bu, seans başlamadan önce yazıya dökülmüş dört rakam demektir:
- Pozisyon büyüklüğü, hisle seçilmiş değil, yüzde olarak hesaplanmış.
- Giriş koşulu, yanlış çıkabilecek kadar net bir cümleyle.
- Çıkış: hem hedef hem de fikri geçersiz kılan seviye.
- O gün için duracağınız nokta, para cinsinden.
Bunların hiçbirinin duyguyla ilgili olmadığına dikkat edin. Farklı hissetmeye çalışmıyorsunuz, bu emirle yapabileceğiniz bir şey değil. Muhakemenizin en kötü olduğu anda elinizdeki karar sayısını azaltmaya çalışıyorsunuz. Bu bir tasarım sorunudur ve tasarım sorunları çözülebilir.
Mesele disiplin olmaktan çıktığında
Bu konudaki her yazı “duygularınızı yönetin” deyip orada durur. Hiçbirinin söylemediği şeyi söylemekte fayda var: bazı insanlar için bu hiç de bir duygu kontrolü sorunu değildir.
Hakansson, Fernandez-Aranda ve Jimenez-Murcia’nın 2021’de Frontiers in Psychiatry dergisinde yayımlanan araştırması, finansal piyasa yatırımcılarının yaklaşık %8’inin trading faaliyetleri bakımından problemli kumar ölçütlerini karşılıyor olabileceğini bildiriyor ve hızlı işlem yapmayı ciddi borca ve ruh sağlığı sorunlarına giden bilinen bir yol olarak tanımlıyor.
Dürüst test, işlem yaparken nasıl hissettiğiniz değil. Tradingin hayatınızın geri kalanına ne yaptığıdır:
- Kira, faturalar ya da borç için gereken parayla işlem yapıyorsunuz.
- Zararlarınızın büyüklüğünü yakınlarınızdan saklıyorsunuz.
- Birden fazla kez bırakmaya karar verdiniz ve bırakmadınız.
- Uykunuzu, işinizi ya da ilişkilerinizi etkiliyor.
Bunlardan birkaçı sizin için geçerliyse yukarıdaki dört rakam tutmaz, çünkü bunun için tasarlanmadılar. Bu, kumarla aynı alan, aynı türden desteğe yanıt veriyor ve bir doktorla ya da bir kumar destek hizmetiyle konuşmak abartılı değil, mantıklı bir ilk adım.
Sık sorulan sorular
Duyguyu tradingden tamamen nasıl çıkarırım?
Çıkaramazsınız; bunu başardığını iddia eden traderlar da duygu yokluğunu değil, iyi sistemleri anlatıyor. Gerçekçi hedef o anı yaşamayı bırakmak değil, kararı önceden vermiş olarak duygusal anı önemsiz kılmaktır. Tam otomasyon kararları ortadan kaldırır ama duyguyu silmez, başka bir yere taşır: sistemi ne zaman kapatacağınıza.
Warren Buffett korku ve açgözlülük hakkında ne dedi?
Bilinen sözü şöyle: “başkaları açgözlüyken korkun, başkaları korkarken açgözlü olun” (Warren Buffett). Ne anlama geldiğini netleştirmekte fayda var, çünkü yanlış sorun için alıntılanıyor. O, uzun dönemler boyunca piyasa genelindeki duyarlılığın tersine gitmeyi anlatıyor. Bir salı öğleden sonra zararlı bir işleme verdiğiniz tepkiyi yönetmek hakkında hiçbir şey söylemiyor, bu yazının konusu ise tam olarak bu. İkisi sürekli birbirine karıştırılıyor.
Traderların %95’i neden kaybediyor?
Bu belirli rakam bir efsane, ama belgelenmiş rakamlar ondan çok da uzak değil ve neden sürekli para kaybettiğinizi anlatan derste ayrıntılı olarak ele alınıyor. Suçun ne kadarının duyguya ait olduğuna gelince: nadiren doğrudan nedendir. Duygu pozisyon büyüklüğünü ve zamanlamayı değiştirir, hasarı veren de büyüklük ve zamanlamadır.
Demo hesap bu konuda işe yarar mı?
Platformu öğrenmek için evet. Bunun için neredeyse hiç. Korku ve açgözlülük, riske giren paraya verilen tepkilerdir ve demo hesapta risk altında hiçbir şey yoktur. Çok küçük bir gerçek hesap, kendi davranışınız hakkında size bir haftada, büyük bir demo hesabın bir yılda öğreteceğinden fazlasını öğretir.
Kısacası
İki durum, zıt yönler. Korku kârlı işlemleri erken keser, kurulumları atlar ve zararlı işlemlerde donup kalır. Açgözlülük pozisyonu şişirir, fiyatın peşinden koşar ve zararlı işlemlere ekleme yapar. İkisi de kendini belli etmez, bu yüzden duyguyu değil davranışı izleyin.
Sonra dört rakamı sakinken belirleyin ve düzeni öyle kurun ki ekran başındaki kişiye karar verecek hiçbir şey kalmasın.